Evde Kompost Yapma ve Mutfak Atıkları Kullanımı

Balkonumda ilk kez kompost denediğimde elimde iki litrelik bir yoğurt kovası, bir gazete tomarı ve bolca iyi niyet vardı. İki hafta sonra kova sirke gibi kokuyordu ve ben "bu iş bana göre değil" demeye hazırdım. Bugün aynı balkonda yılda iki kez, saksılarımın üçte birini dolduracak kadar koyu, kokusuz, elimde ufalanan toprak çıkarıyorum. Aradaki fark yetenek değil; sadece oranları ve hangi yöntemin benim alanıma uyduğunu öğrenmek oldu.

Ev kompostu yapımı kararı verirken çoğu kişinin takıldığı yer "hangi sistem" sorusu. O yüzden önce karşılaştırmayla başlayalım, sonra adım adım kurulumu anlatayım.

Hangi yöntem size uyar?

Ben ikisini birlikte kullanıyorum: mutfakta bokashi kovası, balkonun köşesinde solucan kasası. Bahçesi olan bir arkadaşımda ise klasik yığın çok daha az emekle çalışıyor. Yani "en iyi" yöntem, atığınızın türüne ve alanınıza göre değişiyor.

Adım adım kurulum

1. Kabınızı seçin ve havalandırın. Kapalı kova kullanacaksanız yan yüzeylere ve kapağa 5–6 mm'lik delikler açın. Alta ise sızıntı suyu için tabla koyun; o sıvı seyreltilince fena bir sıvı gübre oluyor. Solucan kasasında ise en alt kat sıvı toplama, orta kat besleme, üst kat hasat katı olur.
2. Kahverengi–yeşil dengesini kurun. Bu işin tek gerçek kuralı bu. Kahverengiler karbon kaynağı: kuru yaprak, karton, gazete (parlak baskısız), talaş, saman, yumurta kolisi. Yeşiller azot kaynağı: sebze-meyve kabuğu, kahve telvesi, çay posası, solmuş yapraklar. Hacim olarak yaklaşık iki–üç ölçek kahverengiye bir ölçek yeşil koyun. Kokuyorsa kahverengi az demektir.
3. Tabana kalın bir kahverengi katman koyun. Ben 8–10 cm parçalanmış karton ve kuru yaprakla başlıyorum. Bu katman fazla nemi emiyor, alt kısmın çamurlaşmasını engelliyor.
4. Mutfak atığını doğrayarak ekleyin. Bir portakal kabuğu bütün halde aylarca durur, dörde bölünmüşü haftalarda erir. Ben her akşam kesme tahtasında topladığım artıkları makasla iri iri kesip atıyorum.
5. Her yeşil eklemenin üstünü kahverengiyle örtün. Bu tek hareket sinek probleminin yüzde doksanını çözüyor. Meyve sineği yumurtasını açıkta duran yaş atığa bırakır; üstü kuru yaprakla kapalıysa yerini bulamaz.
6. Nemi "sıkılmış sünger" ayarında tutun. Bir tutam alıp sıktığınızda bir iki damla su gelmeli, akmamalı. Kuruysa spreyle nemlendirin, çok ıslaksa karton ekleyin.
7. Havalandırın. Klasik yığında haftada bir çatalla alt üst edin; kovada uzun bir çubukla karıştırın. Solucan kasasında karıştırma yerine yeni katmanı yandan besleyip solucanların kendi göç etmesini beklemek daha nazik bir yol.
8. Hasat edin ve eleyin. Koku orman toprağı gibi olduğunda, malzemenin ne olduğu anlaşılmaz hale geldiğinde hazır. İri parçaları basit bir elekle ayırıp yeni partiye starter olarak geri koyuyorum.
9. Kullanmadan önce dinlendirin. Taze kompost, özellikle azotu yüksekse fide köklerini yakabilir. Bir–iki hafta gölgede dinlendirip, saksı harcının en fazla dörtte biri oranında karıştırıyorum. Toprak karışımlarının davranışını merak ediyorsanız bahçe toprağı çeşitlerini karşılaştıran rehber bu noktada işinize yarar.

Kompoosta girmeyecekler

• Et, kemik, balık, süt ürünleri, yağlı yemek artığı (bokashi hariç)
• Kedi–köpek dışkısı ve kedi kumu
• Hastalıklı bitki artıkları, tohuma kaçmış yabani otlar
• Kuşe/parlak baskılı kağıt, ıslak mendil, "biyobozunur" etiketli plastikler
• Kireç, kül fazlası, boyalı odun talaşı

Sık yapılan hatalar

Sadece mutfak artığı biriktirmek

En yaygın hata. Sebze kabuğu suyu bol ve azotu yüksek; tek başına sıkışıp havasız kalır, o meşhur çürük kokusu ortaya çıkar. Sonbaharda bir çuval kuru yaprak toplayıp kenarda tutmak bütün yılı kurtarır.

Kahve telvesini abartmak

Telve harika bir yeşil malzeme ama ıslak halde keçe gibi bir tabaka oluşturur, su geçirmez. Ben günlük telveyi doğrudan atmak yerine üstüne mutlaka karton ya da yaprak serpiyorum. Ayrıca "telve doğrudan saksıya" alışkanlığı da bana yaramadı; kompostta çürüdükten sonra kullanmak çok daha güvenli.